نوشته های من

صالح نجفی: دیوید هیوم فیلسوف اسکاتلندی قرن ۱۸ که به شک ورزی زبانزد است و در شک چندان پیش رفت که بنیاد قانون علیت را به پرسش گرفت و پایه و اساس علم و معرفت بشری را به لرزه درآورد، در دین به دیده تحسین و تکریم می نگریست. او در پایان رساله زیبا و خواندنی «تاریخ طبیعی دین» که در آن به شناخت «علت» دین و بنیاد آن در خوی و سرشت آدمی پرداخته می نویسد: «قومی را بجویید که از دین یکسره بی بهره باشد. اگر هرگز چنین قومی را بیاید بی گمان باشید که از ددان چندگامی بیش دور نیست.» ترجمه مرحوم عنایت هیوم اما بلافاصله دو پرسش شگرف را پیش می کشد که کنار هم بودن شان در نظر اول غریب می نماید: «چه چیز پاک تر از آن قواعد اخلاقی که در برخی از این مکاتب دینی مندرج است و چه چیز تباه تر از کردارهایی که از این مکاتب برخاسته است» سئوال تکان دهنده و سراسیمه کننده هیوم این است که چگونه ممکن است از پاک ترین قواعد، تباه ترین کردارها برخیزد.در حقیقت او تذکر بسیار مهمی به همه خوانندگانش می دهد: وقتی با تباه ترین کردارها رویارو می شوید، فورا به دنبال قواعد و قوانینی تباه یا آلوده نگردید. وقتی در کشورهای عربی با سرمایه داران شکم باره و پول نفت خورده و عموما نافرهیخته که در رفاه و بی دردی و بی فکری تام غوطه می خورند طرف می شوید، بلافاصله دنبال ریشه های این وضع اسف بار در تعالیم محمدص نگردید. وقتی ادا و اطوارهای مسخره و به ظاهر دین باورانه و جنگ طلبانه بوش را می بینید، لابه لای سطرهای بی نظیر انجیل در پی مبادی بنیادگرایی مسیحی نیفتید و با مشاهده کردارهای تباه و کشتارهای اسرائیلی ها این حرف یاوه را تکرار نکنید که بالاخره اینها یهودی اند.و البته بالعکس به محض مشاهده موفقیتی در عمل آن را حمل بر بی عیب و نقص بودن قواعد نکنید. حواس تان باشد بزرگ ترین عامل بت سازی برقراری روابط علت و معلولی نسنجیده بین پدیده ها است. اما این همه ماجرا نیست چون در هر حال هیوم این مسئله نگران کننده را پیش کشیده که هیچ بعید نیست از دل مکتب هایی دارای قواعد اخلاقی پاک، کردارهایی تباه برخیزد. مسئله این است که هیوم به قانونی معتقد بود که آن را در قالب مثلی لاتینی بیان می کرد: از مسخ بهترین چیز بدترین چیز پدید آید. هیوم دردمندانه می نویسد: «به جرٲت می توانم بگویم که کمتر عیبی از عیب های بت پرستی و شرک بیش از مسخ خداپرستی، وقتی به بالاترین پایه شدت خود برسد، برای اجتماع آدمیان زیانمند است.» تاریخ طبیعی دین، خوارزمی، ۱۳۶۰، ص۸۱ اشاره هیوم به طور مشخص به رسم تفتیش عقاید Inquistion بود و شگفت اینکه این لفظ در اصل هیچ بار منفی نداشت و تنها به «کاوش» یا «تجسس» دلالت می کرد. کلیسای مسیحی در قرون وسطی برای کارگزاران خود حق تجسس برای کشف و مجازات ارتداد قائل بود. به زعم هیوم رسم تفتیش عقاید به مثابه مسخ آئین خداپرستی بسیار بدتر از رسوم اقوام کارتاژ و مکزیکی و دیگر ملل درنده خو در قربانی کردن آدمیان بود. مسئله این است که مسخ بدترین در بسیاری مواقع به سلطه و سیطره بدترین می کشد و این گونه است که بت های جدیدی که از دل بت شکنی و خداپرستی می زایند غالبا از بت های قدیم و بت پرستی های گذشته مصیبت بارترند.